VẺ ĐẸP TIA LỬA KHI MÀI THÉP

Trong xưởng cơ khí, giữa mùi dầu cắt gọt và tiếng rít đều đều của đá mài quay nhanh, có một vẻ đẹp rất ít người để ý: những chùm tia lửa bắn ra khi thép chạm vào bề mặt đá mài. Chúng lóe sáng trong khoảnh khắc, vẽ lên không gian những đường cong rực rỡ rồi tắt lịm, tựa như những chùm pháo hoa của vẻ đẹp lặng thầm. Với người ngoài nghề, đó chỉ là hiện tượng phụ, là ánh sáng vô tình sinh ra từ ma sát giữa thép và đá mài nhưng với người làm nghề lâu năm, tia lửa khi mài thép còn là một thứ “ngôn ngữ” ngắn ngủi, khó nắm bắt, nhưng trung thực đến khắc nghiệt, tiết lộ những gì ẩn sâu bên trong phôi thép đang tiếp xúc với đá mài…

Người thợ giỏi hoặc người kĩ sư có hiểu biết đủ sâu về kim loại và hợp kim nhìn tia lửa không phải để thưởng ngoạn, mà để đọc thông tin cơ bản về mác thép ẩn chứa bên trong. Họ đọc màu sắc, đọc độ dài, đọc hình dạng phân nhánh, đọc cách tia lửa bùng lên rồi tắt, đọc cả dáng điệu xòe to hay nhỏ của nó. Chỉ cần vài giây mài thử, họ có thể đoán được hàm lượng các bon cao hay thấp, thép hợp kim hay thép cacbon; có nguyên tố mangan, crom, niken hay vonfram trong đó hay không. Đây là một phương pháp kiểm tra nhanh mác thép – rất đơn giản, rẻ tiền, không cần máy móc chuyên dùng – nhưng đòi hỏi thứ quý giá: kinh nghiệm và hiểu biết tích lũy qua năm tháng làm nghề chăm chỉ, tỉ mỉ và tích lũy…

Thép ít các bon cho tia lửa dài, thẳng, màu vàng nhạt, ít phân nhánh, cháy đều và “hiền”. Thép nhiều các bon thì khác: tia lửa ngắn hơn, sáng hơn, có nhiều chùm tỏa ra như hoa nổ, đầu tia thường “bật” thành những điểm sáng li ti. Chỉ riêng sự khác nhau đó thôi đã đủ để người thợ biết mình đang cầm trên tay thứ vật liệu nào và phải đối xử với nó ra sao. Thêm các nguyên tố hợp kim vào, bức tranh “hoa lửa mài thép” càng phức tạp và đẹp mắt hơn: mangan làm tia lửa sáng hơn; crom và niken khiến tia ngắn lại, sắc lạnh; vonfram thì làm tia lửa đỏ sẫm, nặng nề, ít bùng nổ. Mỗi nguyên tố để lại “dấu vân tay” của mình trong ánh sáng lóe lên rồi tắt đi ấy…

Điều đáng nói là: tia lửa không biết nói dối bao giờ. Nó không biết nhãn mác, chứng chỉ CO, CQ của lô thép và cũng không lời giới thiệu hoa mỹ về mác thép của nhà cung cấp. Chỉ cần đá mài chạm vào thép, thành phần hóa học, gồm các nguyên tố có trong bảng tuần hoàn Medeleev lập tức lộ diện. Chính vì vậy, trong thực tế sản xuất, mài thử tia lửa phát ra từ thép vẫn là bước kiểm tra sơ bộ vô cùng quan trọng trước khi gia công loạt vì một nhầm lẫn mác thép có thể dẫn đến thảm họa: chi tiết gãy khi đang làm việc, trục nứt sau nhiệt luyện, dao mòn bất thường, hay cả một lô sản phẩm bị loại bỏ vì làm xong mới biết mác thép sai so với yêu cầu kĩ thuật. Như vậy có thể nói, một vài tia lửa đúng lúc có thể cứu hoặc giúp sửa sai cho rất nhiều người liên quan đến quy trình công nghệ chế tạo bằng cắt gọt thông thường…

Nhưng vượt lên trên giá trị kỹ thuật, tia lửa khi mài thép còn gợi cho người ta nhiều suy ngẫm khác. Có thể nói, thép chỉ bộc lộ bản chất khi bị ma sát, mài mòn khi bị ép buộc, khi bị “tổn thương”. Ở trạng thái yên ổn, chúng nằm im trong kho, các phôi thép trông chẳng khác nhau là mấy. Chỉ đến khi đưa vào thử thách – áp lực, nhiệt độ, ma sát, mài mòn – thì sự khác biệt mới bộc lộ ra bên ngoài. Con người ta cũng vậy. Chúng ta thường chỉ thực sự hiểu một người khi họ bước vào nghịch cảnh, khi bị đẩy đến giới hạn; nhất khi phải lựa chọn và chịu trách nhiệm về mặt đạo đức và sự thiệt hại về lợi ích cá nhân…

Tia lửa đẹp bởi nó là khoảnh khắc trung thực tuyệt đối. Không tô vẽ, không che giấu, không kéo dài. Nó xuất hiện đúng lúc, đúng bản chất, rồi biến mất. Trong thế giới ngày nay, nơi người ta có thể gắn cho mình đủ loại “nhãn mác” bóng bẩy, sự trung thực kiểu đó trở nên hiếm hoi. Bởi vậy, bác thợ già hay chàng kĩ sư trung niên khi nhìn tia lửa không chỉ để kiểm tra thép, mà còn đang đối thoại với một quy luật sâu xa của đời sống: muốn biết bên trong là gì, phải dám mài, dám thử, dám chấp nhận ánh sáng và cả sự mài mòn, nếu có…

Có lẽ vì thế mà những người gắn bó lâu năm với nghề cơ khí thường có một thứ điềm tĩnh rất riêng. Họ hiểu rằng giá trị thật không nằm ở vẻ ngoài bóng bẩy của phôi thép, mà nằm ở cấu trúc vi mô, ở hàm lượng các bon và những nguyên tố hợp kim âm thầm làm nên tính chất cơ học đặc chủng của mác thép ấy. Và họ cũng hiểu rằng, để những giá trị ấy lộ ra, cần có ma sát, cần có lao động, cần có sự kiên nhẫn quan sát và phân tích công phu…

Như vậy, trong ánh tia lửa bắn ra từ đá mài thép, có cả khoa học vật liệu, có cả kinh nghiệm nghề và có cả triết lý sống. Đó là vẻ đẹp không ồn ào, không phô trương, nhưng bền bỉ và đáng tin cậy – giống như chính người thợ đứng bên máy, lặng lẽ mài thép, lặng lẽ đọc ánh sáng và lặng lẽ bảo vệ chất lượng của từng chi tiết trước khi nó bước vào quy trình sản xuất…

Tia lửa tắt đi rất nhanh, nhưng điều nó nói thì còn ở lại rất lâu trong trí nhớ của người thợ hay kĩ sư, trong độ bền của sản phẩm và trong sự an tâm của cả một quá trình làm việc có liên quan tới cuộc sống thường ngày của rất nhiều người lao động. Có lẽ, đó chính là vẻ đẹp sâu xa nhất của tia lửa khi mài thép mà người viết muốn trân trọng giới thiệu với các bạn trẻ cùng nghề nên biết và quan tâm…

Nguồn: Thầy Cao Thanh Long